Waarom word je misselijk onderweg?
Lekker op vakantie een boottocht maken, onderweg met de auto of in het vliegtuig, of een dagje naar een pretpark. Heel leuk, totdat je opeens misselijk wordt. Je gaat zweten, wordt duizelig en moet misschien zelfs overgeven. Dat heet bewegingsziekte. Evenwichtsexpert prof. Raymond van de Berg, kno-arts van Maastricht UMC+, legt uit hoe bewegingsziekte ontstaat. En vooral: wat je kunt doen om het te voorkomen.
Je ogen en evenwichtsorgaan vertellen een ander verhaal
Wagenziekte, zeeziekte en luchtziekte zijn voorbeelden van bewegingsziekte. Ook in een achtbaan, draaimolen of andere attractie kun je er last van krijgen. Het heeft vooral te maken met hoe je ogen, je evenwichtsorgaan en je hersenen bewegingsinformatie verwerken.
In je binnenoor zit je evenwichtsorgaan. Dit kleine orgaan voelt hoe je hoofd beweegt en helpt je om je evenwicht te bewaren. Je hersenen krijgen daarnaast informatie van je ogen en van zintuigen in je spieren en huid. Normaal passen al die signalen goed bij elkaar. Maar tijdens een autorit, vlucht, boottocht of ritje in een attractie vertellen je zintuigen je hersenen ieder iets anders.
Een voorbeeld: je zit op de achterbank van een auto en leest een boek. Je ogen kijken naar het boek en vertellen je hersenen: ik zit stil. Maar je evenwichtsorgaan voelt de bewegingen van de auto en zegt juist: ik beweeg. Je hersenen krijgen dus informatie die niet goed bij elkaar past. Wetenschappers noemen dit een sensory conflict. Het is de meest geaccepteerde verklaring voor bewegingsziekte.
“Vooral bewegingen die je niet zelf maakt en moeilijk kunt voorspellen, kunnen ervoor zorgen dat je last krijgt van bewegingsziekte. De hersenen vinden het dan moeilijk om te begrijpen wat er precies gebeurt. Dat zorgt voor misselijkheid.”
“Ook erfelijke aanleg speelt mee. En sommige mensen zijn gevoeliger voor bewegingsziekte dan anderen. Bewegingsziekte komt bijvoorbeeld vaker voor bij mensen die migraine hebben.”
Zo herken je bewegingsziekte
Misselijkheid en overgeven zijn de bekendste klachten van bewegingsziekte. Maar er zijn er meer. Je kunt ook hier last van hebben:
• een bleke huid;
• gapen;
• meer zweten;
• een warm of vreemd gevoel;
• meer speeksel (spuug);
• duizeligheid;
• hoofdpijn;
• moe of slaperig worden;
• moeite met concentreren.
“Niet iedereen krijgt dezelfde klachten. Meestal verdwijnen je klachten als de beweging stopt.”
Waarom worden autobestuurders meestal niet misselijk?
Als passagier in een auto word je wagenziek, maar als je zelf rijdt meestal niet. Dat is goed te verklaren zegt Raymond van de Berg: “Als bestuurder zie je de weg en weet je meestal wat er gaat gebeuren, hoe de auto gaat bewegen. Je ziet een bocht aankomen en weet wanneer je remt of optrekt. Bestuurders kunnen zich daardoor beter voorbereiden op bewegingen.”
“Als passagier heb je geen controle over de bewegingen van de auto en soms zie je niet goed wat eraan komt. Zeker als je achterin zit. Je lichaam wordt bewogen zonder dat je hersenen die beweging goed kunnen voorspellen. Daardoor kun je eerder misselijk worden.”
Waarom word je zo snel misselijk op een boot, in het vliegtuig of de achtbaan?
Op een boot beweegt je lichaam voortdurend mee met de golven. Maar als je binnen zit dan zien je ogen vaak een ruimte die niet of nauwelijks lijkt te bewegen. Terwijl je evenwichtsorgaan juist iedere beweging van het schip voelt. Dat zorgt voor een sensory conflict.
“Maar dat is niet de enige verklaring. Anders zouden mensen die naar buiten kijken niet zeeziek worden. Wat ook een rol speelt is dat het evenwichtsorgaan de bewegingen van de golven niet altijd goed kan meten. En je maakt bewegingen die je minder gewend bent. Dat zorgt ervoor dat je hersenen het moeilijk vinden om precies te weten wat er gebeurt.”
Datzelfde geldt voor bewegingen in een vliegtuig, de achtbaan of andere snelle attracties. “Ook dan voel je bewegingen die je minder gewend bent en die je evenwichtsorgaan niet altijd goed kan meten, waardoor je hersenen het moeilijker vinden om te begrijpen wat er gebeurt."
Kinderen zijn vaker wagenziek dan volwassenen
Kinderen hebben vaker last van bewegingsziekte dan volwassenen. Maar kinderen jonger dan ongeveer 2 jaar hebben er juist zelden last van. Daarna neemt de gevoeligheid toe. Die is het grootst bij kinderen van ongeveer 7 tot 12 jaar. Daarna wordt het risico op bewegingsziekte meestal kleiner. Waarom kinderen gevoeliger zijn, is niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk spelen de ontwikkeling van de hersenen en gewenning aan beweging een rol.
Volgens de Nederlandse KNO-vereniging heeft meer dan 1 op de 3 oudere kinderen tot 12 jaar last van bewegingsziekte. Bij mensen boven de 60 is dat nog ongeveer 1 op de 14.
Dit kun je doen als je toch misselijk wordt
Voel je de eerste klachten opkomen? Wacht dan liever niet totdat je echt misselijk bent, adviseert Raymond van de Berg. “Kijk naar een vast punt in de verte. Houd je hoofd zo stil mogelijk. Stop met lezen of naar je telefoon kijken. Zorg voor koele lucht en probeer rustig en regelmatig adem te halen. Onderzoek laat zien dat gecontroleerd en rustig ademhalen je klachten kan verminderen.”
Neem tijdens een autorit desnoods even een pauze. “Stap uit, ga rustig zitten of liggen en geef je lichaam tijd om te herstellen. Meestal verdwijnen de klachten vrij snel als de beweging stopt.”
Moet je overgeven? Zorg dan dat je daarna voldoende blijft drinken. Neem steeds kleine slokjes water om vochtverlies aan te vullen.
Bewegingsziekte voorkomen
Deze tips van Raymond van de Berg kunnen helpen om bewegingsziekte te voorkomen:
- Kijk naar buiten: kijk vooruit of naar een vast punt in de verte, bijvoorbeeld de horizon. Zo past wat je ogen zien en wat je evenwichtsorgaan voelt beter bij elkaar.
- Lees niet: een boek of tijdschrift lezen of op je telefoon kijken kan bewegingsziekte erger maken.
- Kies de juiste plek: in de auto is voorin de beste plek. Op een groot schip is dat een plek rond het midden want daar beweegt het schip minder. In een vliegtuig is, om diezelfde reden, een stoel bij het raam ter hoogte van de vleugels het beste.
- Houd je hoofd zo stil mogelijk: als je veel met je hoofd beweegt kunnen je klachten erger worden.
- Zorg voor frisse, koele lucht: ga op een boot naar buiten. Zet in de auto een raam een stukje open of gebruik de ventilatie. Richt in het vliegtuig het ventilatieroostertje op jezelf. Koele lucht in je gezicht kan helpen om je beter te voelen.
- Eet een kleine, lichte maaltijd voor vertrek: reizen met een lege of juist erg volle maag kan misselijkheid erger maken. Vermijd zware of vette maaltijden vlak voor en tijdens de reis.
- Drink geen alcohol: alcohol kan misselijkheid en duizeligheid erger maken. Ook beïnvloedt het je evenwicht. Kies daarom liever voor water of een andere alcoholvrije drank als je gevoelig bent voor bewegingsziekte.
- Zorg dat je uitgerust bent: te weinig slaap kan bewegingsziekte erger maken.
Vraag de chauffeur om rustig te rijden: veel optrekken, hard remmen en scherpe bochten kunnen je klachten erger maken. Een rustige rijstijl helpt.
Lees voor meer informatie en tips deze handige folder van de Nederlandse Vereniging voor Keel-Neus-Oorheelkunde en Heelkunde van het Hoofd-Halsgebied.
Helpt gember tegen bewegingsziekte en misselijkheid?
Het wetenschappelijke bewijs daarvoor is niet sterk. Vind je een gembersnoepje of gemberthee prettig, dan kun je het natuurlijk proberen, maar verwacht er geen wonderen van. Ook voor speciale polsbandjes tegen reisziekte is er geen overtuigend bewijs dat ze werken. Wel kunnen ze een placebo-effect hebben.
Helpen reistabletjes?
Er bestaan tabletten tegen bewegingsziekte. Die moet je meestal vóór de reis innemen. Als je al misselijk bent, wordt een tablet minder goed opgenomen door je maag en werkt daardoor minder goed.
Reistabletten kunnen echter bijwerkingen hebben, waarschuwt Raymond van de Berg. “Vooral slaperigheid komt vaak voor. Dat is belangrijk als je bijvoorbeeld nog moet autorijden. Voor kinderen zijn niet alle middelen geschikt. Geef een kind daarom niet zomaar een reistablet. Lees eerst goed de verpakking om te zien wat de minimumleeftijd en de juiste dosering is. Vraag bij twijfel altijd advies aan de apotheek of aan je huisarts.”
Kun je eraan wennen?
Dat kan. Wie vaker aan dezelfde soort beweging wordt blootgesteld, kan er minder gevoelig voor worden. “Je hersenen leren beter om te gaan met de tegenstrijdige informatie van je ogen en evenwichtsorgaan. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat deze gewenning een van de effectiefste manieren is om bewegingsziekte te verminderen. Maar niet iedereen went even snel en sommige mensen blijven er last van houden.”